Çayır: “Yerel yönetimler dijital haritalama uygulamalarını kullanmalı”

Alternatif Bilişim Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Faruk Çayır Belediye Gazetesi’nin sorularını yanıtladı.

Alternatif Bilişim Derneği’nin çalışmalarından bahseder misiniz? Dijitalleşme stratejilerini, dijital güvenliği, dijitalleşmede toplumsal cinsiyet eşitliğini, dijital eşitsizliği ele alan çalışmalar günümüz dünyası için neden önemli?
FARUK ÇAYIR: Alternatif Bilişim Derneği, dijital haklar, özgür internet, kişisel verilerin korunması, dijital gözetim, açık erişim konularında çalışan bir sivil toplum kuruluşudur. Kişisel mahremiyet, internet/ağ özgürlüğü, veri koruma gibi alanlarda hak savunuculuğu yapan derneğimiz, üyeleriyle birlikte önümüzdeki yıllarda mahremiyet, dijital gözetim, net tarafsızlığı ve telif reformu alanına odaklanmayı planlıyor. Alternatif Bilişim Derneği, 31 Aralık 2010 tarihinde çalışmalarına başladı. Derneğin tüzüğünde belirtildiği üzere bilişim (bilgi ve iletişim) teknolojilerinin özgürce kullanılmasını savunan ve bilişim sektörüyle ilgilenen kişileri bir araya getiriyoruz. Dernek üyelerimiz arasında bilgi ve iletişim teknolojilerini üreten, yeniden üreten, kullanan birçok farklı meslek grubundan insanlar (mühendis, tekniker, avukat, gazeteci, sanatçı, bilim insanı, yazar, sosyolog, tasarımcı, reklamcı, grafiker, webmaster, sosyal ağ yöneticisi, çalışan işçi ya da işsiz, öğrenci) yer alıyor. Bu alandakiler uzman akılla kendini sınırlamaz. Çünkü bilimsel ve teknolojik üretim, onu kullananlar içindir. Uzman aklın her müdahalesi, onu kullananlar üzerinde sosyal ve siyasal sonuçlara yol açar. Dolayısıyla etkilenirler. Bu nedenle kritik etmeye hakları vardır. Alternatif Bilişim Derneği, uzmanlarla uzmanların ürettiklerini kullananları bir araya getirir, uzmanı sosyal akılla, kullanıcıları da teknik akılla tanıştırır.

Derneğin kuruluşundan bu yana yeni medyanın olanakları, sosyal etkileri ve sorunları üzerine çalışmalar yapıyor, farkındalık yaratmaya çalışıyoruz. Yeni medya teknolojilerinin ve sosyal medya platformlarının salt bir tüketim ve teşhir aracı olarak görülmesine, kullanılmasına karşı yeni bir iletişim kültürünün gelişmesi için çabalıyoruz. Bu kapsamda akademisyenlerin özgürce konuşabilmesi ve çalışmalarını paylaşabilmesi amacıyla üniversite dışında, çeşitli sivil toplum kuruluşlarının ve yerel yönetimlerin desteğiyle tüm akademisyenlere açık olan ve iki yılda bir düzenlenen Yeni Medya Kongreleri’ni organize ediyoruz. (http://www.yenimedya.org.tr/ )

Hayatımızı saran teknolojilerin temel haklarımızı ve özgürlüklerimizi sınırlandırmasına, gözetim/denetim toplumu yaratma çabalarına karşı çıkarak, teknolojinin, internetin insanı ve toplumu daha fazla özgürleştirmesi amacıyla kullanılması için mücadele ediyoruz. İnternet üzerinden gerçekleştirilen her türlü iletişimin, paylaşımın ve özel bilgilerin istenmeyen kişiler tarafından izlenmesine, kayıt altına alınmasına karşı güvenli iletişim hakkını savunuyoruz. Düşünce, inanç ve ifade özgürlüğünün kullanılmasında internetin etkin kullanımı için çalışmalar yapıyoruz.

İnternetin, diğer bilimsel ve teknolojik gelişmelerin, bilginin birbirlerinin üzerine yığılarak ilerlediğini, bir önceki olmaksızın sonrakinin ortaya çıkamayacağını ve hepsinin insanlığın ortak birikimi olduğunu düşünerek, vatandaşların özgürce kullanması ve faydalanması amacıyla oluşturduğumuz açık e-kitap sayfamızda çeşitli akademik araştırmaları ve alana ilişkin kitapları yayımlıyoruz. (https://ekitap.alternatifbilisim.org/)

İnternet ve bilişim teknolojilerine ilişkin olarak uluslararası kurum ve kuruluşlar tarafından hazırlanan çeşitli kitap ve broşürleri Türkçe’ye çevirerek e-kitap sayfamızda kullanıma açıyoruz (etik web geliştirme kılavuzu, internet araştırmaları etik kılavuzu vb.).

Sivil toplum kuruluşlarına yönelik eğitimler ve çalıştaylar düzenliyoruz:

•    Ses Sensin Video Aktivizm Atölyesi (https://alternatifbilisim.org/ses-sensin-video-aktivizmi-atolyeleri/ ),
•    Kem Gözlere Şiş (https://alternatifbilisim.org/kem-gozlere-sis/ ),
•    Cinsiyetçi Dijital Şiddetle Mücadele Çalıştayı (https://alternatifbilisim.org/cinsiyetci-dijital-siddetle-mucadele-calistayi/ ).

Türkiye’ de internet ve bilişim alanında gündem yaratmak amacıyla kampanyalar düzenliyoruz:
•    (https://alternatifbilisim.org/alet-etme-kampanyasi/),
•    (https://alternatifbilisim.org/httpskullan-kampanyasi/).

İnterneti savunmak, sivil toplum kuruluşlarının, aktivistlerin ve vatandaşların sesini duyurmak amacıyla Türkiye’ de ilk defa forum (internet ungovernance) düzenledik. Önemli tartışmaların yapıldığı forumda Wikileaks’in kurucusu, hak ve özgürlük savunucusu Julian Assange’ı video konferans aracılığıyla ağırladık. Edward Snowden ise, yazdığı mektupla forum katılımcılarına seslendi.
(https://alternatifbilisim.org/internet-ungovernance-forum/, https://iuf.alternatifbilisim.org/ )
 
Derneğin YouTube kanallarında çeşitli konulara ilişkin webinar, panel vb. içerikler paylaşıyor, yayınlıyoruz:
•    (https://www.youtube.com/user/alternatifbilisim),
•    https://www.youtube.com/user/alternatifbilisimtv).

Dernek tüzüğümüzde amaçlarımızı ayrıntılı şekilde belirttik: (https://alternatifbilisim.org/alternatif-bilisim-dernegi-tuzugu/).
 
Dijital eşitsizlik Türkiye’de özellikle 65 yaş ve üstü yurttaşlar için önemli. Farklı toplumsal sınıfları ve dezavantajlı grupları göz önünde tutarak dijital okuryazarlığa yönelik çalışmaları yaygınlaştırmak amacıyla yerel yönetimlerin alması gereken sorumluluklar nelerdir?
FARUK ÇAYIR: İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük kentlerde dijitalleşmeye ilişkin önemli gelişmeler yaşanıyor. Ancak yerel yönetimler söz konusu olduğunda vatandaşlar arasında gerekli alan araştırmaları yapılmadan üretilen program ve yazılımların, ihtiyaca yönelik uygulamaların sınırlı kaldığını söyleyebiliriz. Genellikle yerel yönetimlerin temas edebileceği vatandaşların belli bir yaş aralığında olduğunu ve alt yaş grubundaki genç kuşağın yerel yönetimlerin uygulamalarını sınırlı kullandığını görüyoruz.

Yerel yönetimlerin kullanıma açtığı uygulamaların ve yazılımların özgür yazılımlarla üretilmesi gerekiyor. Bu, kullanıcılar ve bilişim profesyonelleri tarafından neredeyse hiçbir ekonomik karşılık aranmaksızın eksiklerin tespit edilebilmesine ve geliştirilebilmesine olanak tanıyacak. Kapalı devre, sahipli yazılımların açıklarının tespit edilebilmesi ve geliştirilebilmesi maddi zarara neden oluyor.

Yerel yönetimlerin öncelikle yeni medya okuryazarlığını yaygınlaştıracak çalışmalar yapması gerekiyor. Belediyelerin belirli mahallelerde ve semtlerde mahalle evleri, kütüphaneleri vb. fiziksel imkânları olan binaları bulunuyor. Mahalle evlerinin yeni medya okuryazarlığı eğitimleri için kullanılabileceğini düşünüyorum. Yaş ayrımını dikkate alarak her yaştaki vatandaşların ihtiyacına yönelik program ve uygulamaların üretilmesi gerekiyor. Örneğin, derneğimizin üyesi akademisyenlerle yaşlılık araştırmaları yapan diğer sivil toplum kuruluşlarıyla yaptığımız çalışmalarda üst yaş kuşağının farklı gereksinimleri olduğunu, bu durumun dijital eşitsizliğe yol açtığını söyleyebiliriz. Çeşitlenen dijital araçlar, uygulamalar ve teknolojiler üzerinden çok sayıda hizmetin çevrimiçi erişime açılması, geleneksel yollarla bu hizmetlerden yararlananların önüne birtakım engeller çıkardı. Dijital araç ve teknoloji sahipliği ya da yoksunluğu, tasarım sorunları, alışkanlığın ya da gönüllülüğün olmaması, teknolojik sermaye, yetenek, yatkınlık ve yeterlilik gibi eksiklikler çevrimiçi sunulan hizmetlere erişimi engelleyen unsurlar arasında yer alıyor. Bu kapsamda “Dijital Kültür, Dijital Eşitsizlikler ve Yaşlanma” üzerine önemli tespitleri ve sonuçları içeren bir kitap yayımladık. (https://ekitap.alternatifbilisim.org/dijital_kultur_dijital_esitsizlikler_ve_yaslanma/)

Dijital haritalama uygulamalarının yerel yönetimler tarafından etkin olarak kullanılması gerekiyor. Yerel yönetimler bu sayede ihtiyaçlara cevap verebilecek yeni uygulamalar geliştirebilir.

Yerel yönetimler veri analizi yaparken, hizmetlerini ve bütçelerini kamuoyuyla paylaşırken nelere dikkat etmeli? Kişisel veriler, etik ilkeler ve kurum içi bilgi nasıl korunmalı?
FARUK ÇAYIR: Yerel yönetimler veri analizi yaparken açık veri kullanmalı. Analiz yapılan verilerin nereden, hangi yolla elde edildiği, hangi yöntemlerle anonimleştirildiği, verilerin güvenliğinin nasıl sağlanacağı, verilerin güvenirliğinin tespit edilmesi açısından önemlidir. Yerel yönetimlerin veri analizini araştırmacılara ve akademisyenlere açması, analiz sonuçlarını “açık veri” olarak yayınlaması gerekiyor. Araştırmacılar açısından bu verilerin ulaşılabilir olması oldukça önemli. Açık veri kullanımı şeffaflığı da beraberinde getirecek.

Yerel yönetimlerin kişisel verilerin güvenliğini sağlama sürecinde eksikleri olduğunu düşünüyorum. Pandemi döneminde binlerce insanın dijital araçlar aracılığıyla yerel yönetimlerle iletişime geçmesi, kullanışlılık açısından fayda sağladı, ancak bu dijital araçlar aynı zamanda birçok kişisel verinin de yerel yönetimlerde büyük veri olarak toplanmasına sebep oldu. Bu verilerin güvenliğinin nasıl sağlanacağı, ne gibi önlemler alındığı ve sonrasında bu verilerin hangi kişilere ve kurumlara aktarıldığı konusunda vatandaşlara hiçbir bilgi verilmedi. Bu, yerel yönetimler için tehlike yaratıyor. Yerel yönetimlerin en az dijital veriyi kaydederek, en iyi faydayı sağlayacağı araçları kullanması gerekiyor. Yerel yönetimler daha fazla özgür yazılım kullanmalı, daha az verinin kaydedildiği, kullanımı kolay, veri kaydının kullanıcı tarafından yapıldığı sistemleri tercih etmeli. Bunu sağlamak zor değil. Örneğin, pandemi döneminde özgür yazılımlarla üretilen Avrupa’daki temas takip uygulamalarının daha güvenilir, şeffaf ve geliştirilmeye açık olduğunu gördük. Bu kapsamda hak ve özgürlük savunuculuğu odaklı çalışmalar yapan bir dernek olarak yardımda bulunmaya, ortak projeler üretmeye açık olduğumuzu belirtmek isterim.

FARUK ÇAYIR KİMDİR?
Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. 2009 yılında Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo, Televizyon ve Sinema Bölümü’nde yüksek lisans eğitimine başladı. “İfade Özgürlüğü Açısından Türkiye’de Kişisel Verilerin Korunması” başlıklı tez çalışmasına devam ediyor. 2012 yılında Türkiye Barolar Birliği Bilişim Hukuku İleri Eğitim Programı’nı tamamladı. 2012 yılından bu yana bilişim hukukunda cezai ve hukuki konularda bilirkişilik yapıyor. Ankara Barosu Bilişim Hukuku Kurulu’nun genel sekreteridir. Alternatif Bilişim Derneği’nin yönetim kurulu başkanıdır. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kurumu’nun oluşturulmasından sonra kurum tarafından yayımlanan yönetmeliklere ilişkin görüşlerini internet sitesi üzerinden paylaşıyor. Kişisel verilerin korunması, dijital haklar, açık veri, veri gazeteciliği hakkında atölye çalışmaları yürüttü, makaleler ve bildiriler yazdı.